انیمیشن Inside out روایتی است از آشفگتی های درونی دختری به نام رایلی بخاطر مهاجرت شهری
اینکه این انیمیشن چگونه به اثری برجسته با درون مایه ای قوی مبدل گشته، مطلبی است که در ادامه با شرح داستان فیلم مورد بررسی قرار میدهم بنابراین متن ذیل حاوی اسپویل هست
این فیلم در قالبی کودکانه به بررسی آنچه درون ذهن و ضمیرکودک و بطور کلی انسان میگذرد و رفتا های وی را ناشی میشود ، میپردازد
فیلمنامه Inside out بسیار خوب و سرشار از جزئیات حساب شده و دقیق در پیشبرد داستان و بیان محتوای اثر است و جای جای فیلم مفاهیم روانشناسی رشد و روانکاوی فروید و شکل گیری شخصیت انسان با ظرافت گنجانده شده است و هنر کارگردان و سناریست دراین است که این مفاهیم علمی و جدی بدون زیاده گویی و پز روشنفکری در قالب اثری کودکانه بیان شده بگونه ای که کودک را جذب میکند و صد البته هنر انیماتورهای پیکسار در خلق این شخصیتهای بامزه ، جذاب و متناسب نقش بسزایی داشته است. اینکه انیمیشنی کودکانه مضامین علم روانشناسی را اینچنین هنرمندانه ارائه کند بگونه ای که برای کودکان و بزرگسالان هردو جذاب باشد تنها از عهده کمپانی پیکسار و دیزنی برمی آید در ادامه مطلب به ذکر جزئیات این مضامین میپردازم تا ابعاد این دقت نظر در فیلمنامه کاملا مشخص شود .
شروع فیلم با معرفی احساس شادی و سپس اندوه شروع میشود گویی در پس این معرفی ابتدایی همان نکته انتهایی اثر متجلی است که شادی وغم دو عنصر اصلی زندگی در شکل گیری شخصیت نوزاد و کودکی میباشند . سپس با رشد نوزاد و ورود به کودکی به ترتیب احساسهای استرس ، نفرت و خشم در ذهن یا به نوعی مقر فرماندهی که هدایت کننده رفتار کودک میباشد ، شکل میگیرد .
باهر رفتار و عامل بیرونی احساس و خاطره ای در وجود رایلی شکل میگیرد که در حافظه و ذهن وی بایگانی میشود و این دقایق ابتدایی اشاره ایست به این مطلب که شخصیت انسان متاثر ازهمین ذهنیات و خاطراتی است که در دوران نوزادی و کودکی شکل گرفته است .
این خاطرات و ذهنیات را در خلال فیلم مبیبینیم و همچنین شخصیت دوست داشتنی بینگ بونگ را نیز در نقاشی رایلی میبینیم که بعدا بعنوان دوست خیالی وی معرفی میشود .
هریک از احساسات موجب خلق خاطره ای منحصربه فرد در حافظه رایلی میشوند ( شکل گیری شخصیت ) و جزایر پنج گانه شیطنت ، هاکی( نماد ورزش ) ، دوستی ، صداقت و خانواده که حافظه مرکزی رایلی را شکل میدهند .در اینجا ذکر دیالوگی از شادی را متذکر میشوم :
“جزیره هایی که شخصیت رایلی را میسازند چیزایی که رایلی را رایلی میکنند .” در پس همین دیالوگهای بظاهر ساده معانی عمیقی نهفته است .
باری اگر هریک ازین جزایر وجود نداشته باشند یا به دلیلی نابود شوند شخصیت رایلی با مشکل مواجه خواهد شد لذا وظایف پنج حس درونی رایلی ، حفاظت از این جزایر است که البته در پایان فیلم با ورود به دوران نوجوانی و بلوغ این جزایر نمود و هویتی دیگر می یابند .
بستر داستان نیز مواجهه رایلی با تغییراتی ناخواسته و ناگهانی و به مخاطره افتادن همین جزایر و گم شدن احساس شادی و اندوه است.
ذکر دیالوگی دیگر از اندوه که از کتاب میخواند : “بازیابی حافظه بلند مدت ، انتخاب اطلاعات حافظه بلند مدت بوسیله شبکه هشیاری ”
این دیالوگ و دیالوگهای دیگر مؤید بیان هوشمندانه مفاهیم روانشناسی در خلال فیلم است که شکل گیری حوادث داستان در بستر این مفاهیم است.
تمرکز فیلم بر دواحساس شادی و اندوه سبب شده سه احساس دیگر بیشتر در سایه قرار بگیرند و بدون حضور آنها تنها کارها را خرابتر کنند گویی غم و شادی دوعنصر اصلی جهت دهنده رفتار در کودکی میباشند ( که این مورد بایستی از دریچه روانشناسی مورد ارزیابی قرار گیرد ) البته میتوان حضور پررنگ تر سه احساس دیگر را در دنباله احتمالی فیلم شاهد باشیم . کلا این پنج احساس خصوصا شادی و غم ملموس و خوب شخصیت پردازی شده اند هرچند همانگونه که اشاره شد سه حس استرس نفرت و خشم به نوعی زیرسایه شادی و غم قرار گرفته اند و شاید به زعم مسعود فراستی تیپ باشند تا شخصیت ولی از نظر من این نوع پرداخت تعمدی بوده در بیان اهمیت و جایگاه شادی و غم در دوران کودکی و سه احساس دیگر منتج شده از شادی و غم هستند . شاید سه حس دیگر در دوران کودکی از بلوغ و عمق کمتری به نسبت شادی و غم برخوردارند و بهمین جهت در شخصیت پردازی کمتر مورد توجه قرار گرفته اند و از نظر من ، این جای سوال و اشکالی ندارد .( این قسمت در جواب انتقاد مسعود فراستی در برنامه هفت بود)
پس از معرفی شخصیتها در ابتدای فیلم شاهد کشمکش بین شادی و غم هستیم که منجر به گم شدن این دو در مرکز فرماندهی ذهن رایلی و جایگزینی آن باخشم و نفرت و استرس میشود و تلاش شادی و غم برای برگشت به وجود کودک و جلوگیری از تخریب روحی وی که شاکله اصلی داستان را شکل میدهد . در روند داستان ما شاهد استرس در هنگام مواجهه با تغییرات ناگهانی و تاثیر آن بر روح و روان کودک ( سکانس معرفی رایلی در کلاس توسط معلم )که همانا گم شدن شادی و غم در وجود وی وجایگزینی آن با نفرت ونهایتا خشم و عصبانیت هستیم که کنترل رفتار وی را در دست میگیرد .
این روند باحضور رایلی در خانه جدید و عکس العمل ابتدایی وی ( قبل از گم شدن شادی و اندوه ) و سپس حضور در مدرسه که نقطه عطف ایجاد تنش در وی میباشد نشان داده شده میشود . یکی از سکانسهای جذاب و خنده دار و درعین حال قابل تامل فیلم سکانس نیز شام باحضور پدر ومادر رایلی است که احساسات درون ذهن پدر ومادر رایلی را نیز میبینیم . این سکانس حاوی اشارات کنایه آمیز به زندگی زناشویی و دل مشغولی های متفاوت مرد وزن است که هم موجب خنده میگردد هم پرده از روح و ذهن مرد و زن و تفاوتهای ایشان از نظر پردازش موقعیتها برمیدارد ، مردی که سرمیز شام تنها حضور فیزیکی دارد وذهن و روح و روانش معطوف مسابقه هاکی است وبعلت حواس پرتی و عدم تمرکز و رفتار ناشیانه موقع صحبت با رایلی تنها ماجرا را خرابتر میکند درحالیکه فکر میکند همه چیز روبراه است و زنی که در نقش مادری دلسوز سعی در ایجاد امنیت روانی برای فرزندش و تحکیم روابط خانواده دارد که پس از دیدن رفتار ناشیانه همسرش در مقام مقایسه وی با مردی دیگر برمی آید . تمامی این بده بستان ها حاوی نکات طنز و عمیق روانشناسی و خانواده است که باکمی دقت میتوان به عمق مطالب طرح شده درین فیلم پی برد .درین سکانس اولین عواقب عدم حضور شادی و اندوه وایجاد بحران در رایلی را شاهدیم .
در ادامه برهم خوردن تعادل کودک شاهد فروریختن بخشهای پنجگانه حافظه مرکزی رایلی هستیم که از شیطنت شروع میشود و با ریزش دوستی و سپس هاکی ( بعنوان نماد ورزش که از فعالیتهای مفید و ضروری برای کودکان و نوجوانان است از نظر جسمانی و همینطور رشد شخصیت ) ادامه می یابد ونهایتا با ریزش صداقت و خانواده ، تخریب شخصیت رایلی به اوج بحران میرسد که منجر به تصمیم وی مبنی بر فرار از خانه میشود .
درگیر ودار تلاش شادی و اندوه برای بازگشت به وجود رایلی با شخصیت بینگ بونگ دوست خیالی رایلی همراه میشویم ودرین تلاش بینگ بونگ خود را فدای شادی میکند که صحنه محو شدن وی تصویری غم انگیر از پایان دوران کودکی رایلی است .
در ادامه این تلاش سفری به ضمیر ناخودآگاه رایلی داریم که با این پرسش و پاسخ اندوه و شادی ضمیرناخوآگاه با کنایه معرفی میشود .
این چجور جاییه ؟ جایی که دردسرسازا را میندازن اون تو ، دیالوگ هوشمندانه دیگری که اشاره ای است به فروید و نظریات وی در نقش ضمیرناخودآگاه ( کوه یخ ) درتبیین رفتار انسان
در ضمیر ناخودآگاه با ترسهای کودکی رایلی برخورد میکنیم ً اینجا جایی که مخوف ترین ترسهای رایلی را نگه میداریم ً ترس از بروکلی ، راه پله و ترس از جاروبرقی مادر بزرگ ، ( ترسهایی که میتواند رفتار بزرگسالی را تحت تاثیر قرار دهد (
در پایان سفر درون ذهن و ضمیر رایلی شادی و اندوه موفق به بازگشت به ذهن رایلی میشوند و طی یادآوری خاطره ای شادی متوجه میشود که حضور غم موجب کمک و دلداری پدرو مادربه رایلی در هنگام شکست شده است . در نهایت این مواجهه کودک با اندوه درونش و ابراز آن در حضور والدین است که موجب آرامش و تسلی خاطر وی میشود و جزیره خانواده و دیگر جزایر با سر و شکلی نو دوباره ساخته میشود . نتیجه گیری عالی فیلم که حضور غم را نه تنها نفی نمیکند بلکه انکار اندوه را مضر و حضور تومان شادی و اندوه در کنار یکدیگر را برای کودک و کلا انسان الزامی میداند . از موسیقی زیبا و ضرباهنگ مناسب فیلم نیز باید یاد کنیم که در خدمت روایت بهتر داستان میباشد .
انیمیشن Inside out نمونه ایست عالی از ایجاد توازن و برقراری پل ارتباطی بین کودکی و بزرگسالی که برای هرگروه سنی به فراخور درک ایشان میتواند جذاب باشد ، انیمیشنی که بواسطه شخصیتهای بامزه اش با دنیای کودکان و بواسطه درون مایه روانشناسانه اش با دنیای بزرگسالان ارتباط برقرار میکند
و اما سخن آخر: به دلیل آنکه به اشتباه عده ای علاقه مند متوهم از جریان به اصطلاح روشنفکری در سینما وجود دارند که هرمطلب ثقیل و غیرقابل درک برای عموم و بسی ملال آور ( و حتی بی محتوا را که با تفسیر و تعبیر میخواهند موجه و پربار جلوه دهند ) راچون دری گرانبها در عالم سینما میپندارند و در ثنای آن سخن میگویند ذکر این نکته ضروری مینماید که محتوای عمیق و در عین حال جذاب برای عموم مخاطبان الزاما به بیان و ساختاری پیچیده و غیر قابل فهم و نیازمند تفسیر و تعبیر نیاز ندارد بلکه کمی خلاقیت و ظرافت در بیان و روایت داستان کافی است تا از یک داستان ساده شاهکاری جذاب و پرمحتوا خلق کند بسان Inside out
دست نوشته پدرام
عالی